Słowa kluczowe
pamięć zbiorowa
tożsamość miasta
dialog pamięci
Streszczenie
Celem artykułu jest wprowadzenie kategorii pamięci dialogicznej zaproponowanej przez Myszkę (2022), opierającej się na definicji Assmann (2014), do badań nad językowym wymiarem przestrzeni. Zadaniem tekstu jest pokazanie możliwości onomastycznego badania symboliki pamięciowej w przestrzeni urbanistycznej (por. Rutkowski, Skowronek, 2020).
Praca skupia się na kreowaniu przez społeczeństwo przestrzeni poprzez język, w szczególności na takich działaniach, które sięgają po zasoby pamięci odbiegające od głównego nurtu upamiętniania narodowego, po tzw. pamięć dialogiczną.
Zdefiniowaną kategorię pamięci dialogicznej zbadaliśmy na 9043 rekordach w trzech różnych przestrzeniach miejskich: w Toruniu, Łodzi i Warszawie. Dla każdej z nich przyjęliśmy inne założenia pamięci dialogicznej: jako identyfikację kulturowo-etniczno-religijną, historyczno-polityczną i wielokulturową (niepolskości), wybierając je z perspektywy powojennej jako te, które w różnych aspektach mogą uchodzić za „niewygodne” części tożsamości tych przestrzeni. W przypadku Torunia pytamy o ważne dla historii miasta upamiętnienie osób pochodzenia pruskiego, w Warszawie szukamy śladów żydowskiej historii miasta, w Łodzi natomiast analizujemy wspomnienia lokalnej społeczności wieloetnicznej.
Uwzględnienie kategorii pamięci dialogicznej jest ważne w refleksji nad rolą języka w przestrzeni miejskiej i pozwala odpowiedzieć na pytanie, czy współdzielona niegdyś fizycznie przestrzeń miejska jest dziś (nadal) współdzieloną przestrzenią pamięci oraz ile miejsca w kreowanym otoczeniu poświęcamy dziś upamiętnieniu. Celem badania było ponadto określenie wiązki cech pożądanych przez pamięć kolektywną jako kryterium dostępu językowej tożsamości miasta.
Bibliografia
Aronson, E. (2006). Człowiek. Istota społeczna [The social animal] (J. Radzicki, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. (Oryginalna praca opublikowana w 1972 r.).
Assmann, A. (1999). Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses [Spaces of memory. Forms and transformations of cultural memory]. Monachium: C.H. Beck Kulturwissenschaft.
Assmann, A. (2006). Der lange Schatten der Vergangenheit: Erinnerungskultur und Geschichtspolitik [The long shadow of the past: Memory culture and history politics]. Monachium: C.H. Beck.
Assmann, A. (2009). Przestrzenie pamięci. Formy i przemiany pamięci kulturowej [Spaces of memory. Forms and transformations of cultural memory]. W: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka (s. 101–142). Kraków: Universitas.
Assmann, A. (2013). Między historią a pamięcią. Antologia [Between history and memory: An antology] (M. Saryusz-Wolska, red.). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Assmann, A. (2014). Podzielona pamięć Europy. Koncepcja pamięci dialogicznej [The divided memory of Europe: The concept of dialogic memory] (E. Grotek, tłum.). W: M. Kopczyński, A. Nikžentatis (red.), Dialog kultur pamięci w regionie ULB (s. 13–22). Warszawa: Muzeum Historii Polski. https://open.icm.edu.pl/handle/123456789/13069
Assmann, J. (1988). Kollektives Gedächtnis und kulturelle Identität [Collective memory and cultural identity]. W: J. Assmann i T. Hölscher (red.), Kultur und Gedächtnis (s. 9–19). Frankfurt nad Menem: Suhrkamp.
Assmann, J. (2016). Pamięć kulturowa. Pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych [Cultural memory and early civilization: Writing, remembrance, and political identity in ancient civilisations] (A. Kryczyńska-Pham, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. (Oryginalna praca opublikowana w 1992 r.).
Bieńkowska, D., Umińska-Tytoń, E. (2013). Nazewnictwo miejskie Łodzi [Urban toponymy of Łódź] (wyd. 2). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. http://doi.org/10.18778/7525-965-0
Buber, M. (2021). Das dialogische Prinzip [The dialogical principle] (wyd. 16). Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus.
Casper, B. (2001). Co to znaczy: myśleć dialogicznie? [What does it mean to think dialogically?].
W: W. Zuziak (red.), Pytając o człowieka. Myśl filozoficzna Józefa Tischnera (s. 80–89). Kraków: Znak.
Chlebda, W. (2012). Pamięć ujęzykowiona [Memory in the language]. W: J. Adamowski, M. Wójcicka (red.), Pamięć jako kategoria rzeczywistości kulturowej (s. 109–119). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Chlebda, W. (2019). Jak historia odkłada się w pamięci, jak pamięć odkłada się w języku [How history is deposited in memory, how memory is deposited in the language]. W: Etnolingwistyka.
Problemy języka i kultury, 31, 55–73. http://doi.org/10.17951/et.2019.31.55
Chlewiński, Z. (1999). Umysł. Dynamiczna organizacja pojęć [Mind. Dynamic organization of concepts]. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Czachur, W. (2011). Dyskursywny obraz świata. Kilka refleksji [The discursive worldview. Some reflections]. Tekst i Dyskurs. Text Und Diskurs, 4(1), 79–97. https://tekst-dyskurs.eu/article/154052
Czachur, W. (2018). Lingwistyka pamięci. Założenia, zakres badań i metody, analizy [The linguistics of memory. Assumptions, scope of research and methods, analyses]. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Dyl, K. (2001). Socjotopografia Torunia przed I wojną światową na tle rozwoju gospodarczego i ludnościowego miasta w XIX i na początku XX wieku [Social topography of Toruń before World War I in the context of the city’s economic and demographic development in the 19th and early 20th centuries]. Rocznik Toruński, 28, 95–121.
Erll, A. (2011). Kollektives Gedächtnis und Erinnerungskulturen. Eine Einführung [Collective memory and cultures of remembrance: An introduction]. Stuttgart: J.B. Metzler.
Golka, M. (2009). Pamięć społeczna i jej implanty [Social memory and its implants]. Warszawa: Scholar.
Groblińska, J. (2020). Nieoficjalne nazewnictwo miejskie Łodzi. Słownik [Unofficial urban names of Łódź: A dictionary]. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. https://doi.org/10.18778/8142-828-6
Grotek, E. (2012). Soziolinguistische Situation in Thorn des 19. Jahrhunderts. Ausgewählte Aspekte
[The sociolinguistic situation in 19th Torun: Selected aspects]. W: E. Grotek (red.), Deutsche und Polen im Kontakt. Sprache als Indikator gegenseitiger Beziehungen (s. 83–100). Frankfurt am Main: Peter Lang.
Grotek, E. (2018). Miejsca pamięci a toruńska tożsamość zbiorowa w XIX wieku. Przypadek Kopernika [Places of memory and Toruń’s collective identity in the 19th century. The case of Copernicus]. W: W. Chachur (red.), Lingwistyka pamięci. Założenia, zakres badań i metody, analizy (s. 159–187). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Grotek, E., Michoń, M., Olszewska, I . (2024). Dialogisches Erinnern im urbanen Raum. Urbanonyme als Erinnerungsträger [Dialogical remembering in urban spaces. Urbanonyms as medium of memory]. W: R. Bergmann, J. Szczęk (red.), Texträume und Raumtexte intermedial (s. 145–170). Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht Verlag.
Halbwachs, M. (2008). Społeczne ramy pamięci [On collective memory] (M. Król, tł.; wyd. 2). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. (Oryginalna praca opublikowana w 1925 r.).
Kozłowski, R. (2003). Idea dialogiczności w koncepcji człowieka dramatycznego Józefa Tischnera [The idea of dialogicality in the concept of the dramatic human by Józef Tischner]. Poznańskie Studia Teologiczne, 14, 262–274. http://hdl.handle.net/10593/8536
Łotman, J. (2008). Uniwersum umysłu. Semiotyczna teoria kultury [Universe of the mind: A semiotic theory of culture] (B. Żyłko, tłum.). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego. (Oryginalna praca opublikowana w 1990 r.).
Myszka, A. (2022). Kategoria pamięci zbiorowej w urbanonimii [The category of collective memory in urbanonymy]. Słowo. Studia Językoznawcze 13, 208–223. https://doi.org/10.15584/slowo.2022.13.14
Nieuważny, A. (2003). Toruń w dobie wojen napoleońskich i Księstwa Warszawskiego [Toruń in the era of the Napoleonic Wars and the Duchy of Warsaw]. W: M. Biskup (red.), Historia Torunia. W czasach zaboru pruskiego (1793–1920) (s. 40–79). Warszawa: TNT, Instytut Historii PAN.
Nowak, J. (2011). Społeczne reguły pamiętania. Antropologia pamięci zbiorowej [Social rules of memory: The anthropology of collective memory]. Kraków: Nomos.
Olick, J.K., Vinitzky-Seroussi, V., Levy, D . (red.). (2011). The Collective Memory Reader. Oxford: Oxford University Press.
Pharus-Verlag. (1912). Pharus-Plan Thorn. Berlin: Pharus Verlag.
Piecuch, J. (2019). Myślenie dialogiczne. W polu gry o prawdę etyczną [Dialogic thinking. In the field of ethical truth]. Studia Oecumenica, 19, 389–412. https://doi.org/10.25167/so.1339
Polański, K. (red.). (1999). Encyklopedia językoznawstwa ogólnego [Encyclopedia of general linguistics]. Wrocław itd.: Ossolineum.
Pomian, K. (2006). Historia. Nauka wobec pamięci [History: Science confronting memory]. Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
PWN. (b.d.w.). Słownik języka polskiego PWN [PWN dictionary of Polish language]. https://sjp.pwn.pl/sjp/lista/a (dostęp: 22.10.2025).
Rutkowski, M. (2024). Wojownik, poeta, kapłan. Onimiczne figury polskości w nazwach ulic [Warrior, poet, priest. Onymic figures of Polishness in street names]. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Wamińsko-Mazurskiego w Olsztynie.
Rutkowski, M., Skowronek, K. (2020). Onomastyczna analiza dyskursu [The onomastic discourse analysis]. Kraków: Wydawnictwa AGH.
Saryusz-Wolska, M. (2009). Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka [Collective and cultural memory: A contemporary german perspective]. Kraków: Universitas.
Saryusz-Wolska, M. (2011). Spotkania czasu z miejscem. Studia o pamięci i miastach [Encounters of time and place: Studies on memory and cities]. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Skowronek, K. (2014). Nazwy własne jako elementy strategii kaznodziejskiej (na przykładzie wybranych homilii arcybiskupa Sławoja Leszka Głódzia) [Proper names as elements of homiletic strategies (based on several homilies by archbishop Sławoj Leszek Głódź)]. Onomastica, 58, 331–347.
Szacka, B. (2006). Czas przeszły: pamięć — mit [The past: memory — myth]. Warszawa: Scholar.
Szpociński, A. (2021). Współczesna kultura historyczna i jej przemiany [Contemporary historical culture and its transformations]. Warszawa: Scholar.
Tabakowska, E. (2004). Językoznawstwo kognitywne a poetyka przekładu [Cognitive linguistics and poetics of translation]. Kraków: Universitas.
Taylor, J. (2001). Kategoryzacja w języku [Linguistic categorization]. Kraków: Universitas.
Tischner, J. (1993). Myślenie według wartości [Thinking according to values]. Kraków: Znak.
Uebrick, R. (1903). Stadtplan von Thorn und Umgebung : nach amtlichen Quellen ergänzt und berichtigt bis zum Jahre 1903 [City map of Toruń and surroundings: supplemented and corrected according to official sources until the year 1903]. Toruń: Uebrick.
Wajda, K. (2003). Ludność Torunia (1815–1914) [The population of Toruń (1815–1914)]. W: M. Biskup (red.), Historia Torunia. W czasach zaboru pruskiego (1793–1920) (s. 92–141). Toruń: TNT, Instytut Historii PAN.
Werner, M. (2008). Vom Adolf-Hitler-Platz zum Ebertplatz. Eine Kulturgeschichte der Kölner Straßennamen seit 1933 [From Adolf-Hitler-Platz to Ebertplatz. A cultural history of Cologne’s street names since 1933]. Köln itd.: Böhlau.
Wierzbicka, A. (2010). Semantyka. Jednostki elementarne i uniwersalne [Semantics: Primes and Universals]. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Wójcicka, M. (2018). Język pamięci zbiorowej (w kontekście kultury oralności, piśmienności i elektralności). Prolegomena [The language of collective memory (in the context of orality, literacy, and electracy): Prolegomena]. W: W. Czachur (red.), Pamięć w ujęciu lingwistycznym. Zagadnienia teoretyczne i metodyczne (s. 68–93). Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.
Wójcicka, M. (2023). Medialne dyskursy (nie)pamięci zbiorowej [Media dicourses of collective (non)memory]. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Wolff-Powęska, A. (2024, 25 października). Na ziemiach zachodnich pozbywano się niemieckich śladów. Ale czy można było oczekiwać innej postawy? [In the western lands, the German traces were being got rid of. But could a different attitude have been expected?]. Gazeta Wyborcza. https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,31394503,na-ziemiach-zachodnich-pozbywano-sie-niemieckich-sladow-ale.html
Zakrzewski, T. (1998). Lambeck Ernst Georg Maximilian. W: K. Mikulski (red.), Toruński Słownik Biograficzny [Toruń Bibliographic Dictionary] (t. 1, s. 147–149). Toruń: Towarzystwo Miłośników Torunia.