Słowa kluczowe
nazwy stowarzyszeń i instytucji
dobroczynność
II Rzeczpospolita
Kraków
Streszczenie
Celem artykułu jest opis nazw krakowskich stowarzyszeń i instytucji, których domeną była działalność dobroczynna. Nazewnictwo związane z dobroczynnością nie było dotychczas przedmiotem bliższego oglądu, choć jest to jeden z najbardziej rozwiniętych obszarów aktywności osób zaangażowanych społecznie, mający długą tradycję. Opisywana grupa nazw dotyczy II Rzeczpospolitej — okresu, w którym zorganizowane działania pomocowe były szczególnie nasilone ze względu na powojenne zniszczenia i znaczne zubożenie społeczeństwa. Zebrane ze źródeł archiwalnych struktury onimiczne zostały poddane analizie opartej na teoretyczno-metodologicznych rozwiązaniach prezentowanych w pracach z zakresu chrematonomastyki autorstwa Gałkowskiego. Analiza dotyczyła dwóch głównych aspektów: strukturalnego i leksykalno-semantycznego.
Pod względem strukturalnym omawiane nazwy nie odbiegają od nazw innych stowarzyszeń — większość z nich przybiera postać kilkuczłonowej grupy nominalnej połączonej związkami składniowymi. Mają one także deskryptywny charakter, rzadko występują wśród nich odrębne komponenty wyróżniające.
Specyfika opisywanych socjoideonimów jest widoczna w doborze składników leksykalnych, w których ujawniają się cechy charakteryzujące grupę, wskazujące na: rodzaj działalności, podmiot działań dobroczynnych, osoby zrzeszone, a także wyznawane wartości, których wykładnikami mogą być odwołania do religii oraz komponenty antroponimiczne, najczęściej desygnujące świętych uznanych za patronów osób potrzebujących pomocy.
Dzięki przejrzystości znaczeniowej wyrazów pospolitych tworzących nazwy stowarzyszeń dobroczynnych można odczytywać te struktury onimiczne jako bezpośrednie odesłania do świata idei wyznawanych przez osoby zrzeszone, składniki budujące tożsamość grupy i kształtujące jej wizerunek w społeczności, w której działają.
Dalszym etapem prac badawczych może być porównanie nazw z okresu II Rzeczpospolitej z nazwami współcześnie założonych organizacji dobroczynnych w celu uchwycenia tendencji rozwojowych w ich zakresie.
Bibliografia
Bogusz, R. (2000). Materiały do dziejów stowarzyszeń do r. 1939 zawarte w zasobie Archiwum Państwowego w Krakowie: ujęcie statystyczne. [Material for the history of associations until 1939, included in the resources of the National Archive in Kraków: a statistical approach]. W: R. Majkowska (red.), Czy stowarzyszenia są dzisiaj potrzebne? Tradycje i teraźniejszość na przykładzie stowarzyszeń działających na terenie południowej Polski (s. 87–92). Kraków: Poligrafia Inspektoratu Towarzystwa Salezjańskiego.
Cieśla, B. (2022). Nazwy katolickich grup modlitewnych (na przykładzie wspólnot odnowy w duchu świętym) [Names of catholic payer groups (on the example of communities of the catholic charismatic reneval)]. Acta onomastica, 63(1), 69–81.
Gałkowski, A. (2007). Socjoideonimy a chrematonimy — miejsce nazw organizacji i inicjatyw społecznych w dynamice onimicznej języka [Socioideonyms and chrematonyms — the status of the names of social organisations and activities in the onymic dynamics of the language]. W: A. Cieślikowa, B. Czopek-Kopciuch, K. Skowronek (red.), Nowe nazwy własne — nowe tendencje badawcze (s. 495–508). Kraków: Wydawnictwo PANDIT.
Gałkowski, A. (2011a). Chrematonimy w funkcji kulturowo-użytkowej. Onomastyczne studium porównawcze na materiale polskim, włoskim, francuskim [Chrematonyms in the cultural-functional context. An onomastic comparative case study based on Polish, Italian and French resources]. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Gałkowski, A. (2011b). Chrematonomastyka jako autonomizująca się subdyscyplina nauk onomastycznych [Chrematonomastics as a self-autonomising subdiscipline of onomastic sciences]. W: M. Biolik, J. Duma (red.), Chrematonimia jako fenomen współczesności (s. 181–193). Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.
Horyń, E., Zmuda, E. (2023). Wybrane zagadnienia polskiej chrematonomastyki religijnej. Przyczynek do badań [Selected issues of Polish religious chrematonomics. Contribution to research]. Textus et Studia, 9(4), 65–76. https://doi.org/10.15633/tes.09404
Horyń, E., Zmuda, E. (2024). Nazwy zrzeszeń katolickich działających w archidiecezji przemyskiej [Names of catholic associations in the Przemyśl archidiocese]. Rocznik Przemyski, 2(28), 345–352.
Jakus-Borkowa, E. (1987). Nazewnictwo polskie [Polish proper names]. Opole: Wydawnictwo WSP.
Jakus-Borkowa, E. (2003). Chrematonimia kosmiczna. Nazewnictwo instytucji astronomicznych, programów badawczych, obserwatoriów do badania Układu Słonecznego oraz katalogów gwiazd [Outer Space chrematonymy. Names of astronomical institutions, Research programmes, observatories for examining the solar system and star catalogues]. W: M. Biolik (red.), Metodologia badań onomastycznych (s. 592–609). Olsztyn: Towarzystwo Naukowe. Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego.
Jakus-Borkowa, E. (2004). Polskie nazewnictwo kosmiczne [Polish outer space terminology]. Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego.
Kantyka, S. (2013). Stowarzyszenia w ustroju społeczno-politycznym Polski w latach 1918–1939. Studium historyczno-politologiczno-prawne [Associations in the socio-political system of Poland in the years 1918–1939. A historical-political-legal study]. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach.
Karamańska, M., Młynarczyk, E. (2018a). Identyfikacja osób w nazwach organizacji kombatanckich II Rzeczpospolitej [Identification of people in the names of combatant organizations in the Second Polish Republic]. Słowo. Studia Językoznawcze, 9, 58–67. https://doi.org/10.15584/slowo.2018.9.06
Karamańska, M., Młynarczyk, E. (2018b). Językowy obraz troski o Rzeczpospolitą utrwalony w nazwach stowarzyszeń [A Linguistic image of care for the Second Polish Republic as preserved in associations’ names]. Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica, 13, 13–24. https://doi.org/10.24917/20831765.13.2
Karamańska, M., Młynarczyk, E. (2019). Komponenty eksponujące cechę żeńskości w nazwach stowarzyszeń II Rzeczpospolitej [Components exposing the feminine quality in the names of associations in the Second Polish Republic]. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica, 14, 67–78. https://doi.org/10.24917/20831765.14.6
Kłosińska, K. (2008). O nazwach współczesnych polskich ugrupowań politycznych [On the names of contemporary Polish political parties]. Poradnik Językowy, 657, 37–60. https://poradnik-jezykowy.uw.edu.pl/issue/78
Kowalik, K. (2010a). Podstawowe typy strukturalne nazw własnych współczesnych teatrów w Polsce [Basic strucural types of names of modern Polish theatres]. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica, 5, 126–136. http://hdl.handle.net/11716/4889
Kowalik, K. (2010b). Strukturalne typy nazw własnych polskich współczesnych szkół wyższych [Structural types of proper names of contemporary Polish universities]. W: R. Przybylska, J. Kąś, K. Sikora (red.), Symbolae grammaticae in honorem Boguslai Dunaj. (s. 349–358). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Kowalik, K. (2011). Nazwy własne polskich współczesnych towarzystw naukowych i kulturalnych [Proper names of contemporary Polish scentific and cultural societies]. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia Logopaedica, 4, 277–286. http://hdl.handle.net/11716/13107
Krzysztofek, K. (2014). Stowarzyszenia katolickie w Krakowie w latach 1918–1939. Studium historycznoprawne [Catholic associations in Cracow in the period 1918–1939. A historical-legal case study]. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Łeś, E. (1994). Organizacje obywatelskie w Europie Środkowo-Wschodniej [Civic organisations in Central and Eastern Europe]. Washington: World Allianc for Citizen Participation.
Łeś, E. (2001). Zarys historii dobroczynności i filantropii w Polsce [An outline of the history of charitable and philanthropic activity in Poland]. Warszawa: Prószyński i S-ka.
Młynarczyk, E. (2019). Tendencje nazwotwórcze w chrematonimii społecznościowej II Rzeczypospolitej (na przykładzie nazw stowarzyszeń) [Trends related to the creation of names in the social chrematonymy of the Second Polish Republic (based on the names of associations)]. Onomastica, 63, 209–226. https://doi.org/10.17651/ONOMAST.63.11
Nowakowska, M., Odaloš, P. (1999). Nazwy organizacji politycznych i banków [Names of political organisations and banks]. Zeszyty Naukowe WSHE w Łodzi. Filologia Polska. Językoznawstwo, 3(5), 39–47.
Panek, B. (1986). Krakowskie organizacje charytatywne [Charitable organisations in Kraków]. Kraków: Polskie Towarzystwo Teologiczne.
Rutkowski, M., Skowronek, K. (2020). Onomastyczna analiza dyskursu [Onomastic discourse analysis], Kraków: AGH.
SJPDor = W. Doroszewski (red.) (1959–1968). Słownik języka polskiego [Polish language dictionary]. T. I–XI. Warszawa: PWN.
SW = J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki (red.). (1902). Słownik języka polskiego [Polish language dictionary] (t. 2). Warszawa: nakładem prenumeratorów i Kasy im. Mianowskiego.
Szelewski, M. (2004). Pragmatyczna interpretacja ergonimów komercyjnych na przykładzie nazw szkół językowych [Pragmatic interpretation of commercial ergonyms, as exemplified by names of language schools]. Onomastica, 49, 165–179.
Szelewski, M. (2010). Ergonimy komercyjne w polskiej i rosyjskiej przestrzeni językowej. [Commercial ergonyms in Polish and Russian linguistic space]. Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego.
Šrámek, R., (2009). Onomastica sacra — jej status i cele [Onomastica sacra — its status and purposes]. W: P. Bortkiewicz, S. Mikołajczak, M. Rybka (red.), Język religijny dawniej i dziś (s. 287–293). Poznań: Wydawnictwo Poznańskie Studia Polonistyczne.
WSJP PAN = Żmigrodzki, P. (red.) (b.d.w.). Wielki słownik języka polskiego [Great dictionary of Polish]. Instytut Języka Polskiego PAN. https://wsjp.pl/
Żurek, W. (1996). Dzieje fundacji księcia Aleksandra Lubomirskiego w Krakowie (ul. Rakowicka 27) w latach 1893–1950 [The history of Prince Aleksander Lubomirski’s Foundation in Kraków (27 Rakowicka Street) in the years 1893–1950]. Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, 65, 443–558. https://doi.org/10.31743/abmk.8669